عمان امروز_ تا اوایل قرن نوزدهم، غذا خوردن صرفاً برای پر کردن شکم در نظر گرفته میشد و انسان تنها با احساس گرسنگی اقدام به خوردن میکرد، بدون آنکه به کیفیت و کمیت مواد غذایی توجهی داشته باشد. با ظهور شهرنشینی و شکلگیری اجتماعات انسانی، سبک تغذیه بهطور چشمگیری تغییر یافت. نخستین شهرها در بینالنهرین، آسیای غربی، مصر و یونان شکل گرفتند و ساکنان آنها با کشاورزی و دامپروری آشنا بودند و از محصولات متنوعی برای تأمین غذای خود استفاده میکردند. ایران بهعنوان نخستین کشور جهان، از دیرباز محل کشاورزی و پرورش دام بوده است و شواهد باستانشناسی از شوشتر، دامغان، تخت جمشید و تپه سیلک کاشان نشان میدهد تاریخ کشاورزی در ایران بیش از ۶۰۰۰ سال قدمت دارد.
زکریای رازی، دانشمند قرن سوم هجری، که برخی او را پدر علم تغذیه کودک میدانند، توصیه میکرد: انسان باید با تغذیه خود را درمان کند، نه با دارو. او کتابی به نام «منافعالاغذیه و مضارها» تألیف کرده است که مجموعهای جامع درباره بهداشت غذایی به شمار میرود و در آن به خواص غلات، نوشیدنیها، انواع گوشتها، ماهیها و اثرات سوء برخی مواد غذایی پرداخته و مباحثی درباره اشتها، هضم، ورزش و پرهیزهای غذایی مطرح کرده است.
ابنسینا در کتاب قانون، بخش تربیت کودک، چهار فصل را به آموزش تغذیه نوزاد، انتخاب پرستار، بیماریهای کودکان و پرورش جسمی خردسالان اختصاص داده است و درباره تربیت جسمانی نوجوانان و جوانان نیز راهنمایی کرده است.
برخی از اصول تغذیهای ابنسینا شامل این موارد است: غذا باید با اشتها خورده شود و بدون آن نباید غذا خورد. در زمستان مصرف غذاهای گرم و مغذی و در تابستان خوردن غذاهای خنک توصیه میشود. هیچگاه نباید بیش از حد خورد تا معده سنگین شود و بهتر است قبل از رسیدن به حالت سیری کامل از خوردن دست کشیده شود. عادت به میزان معین غذا و رعایت اعتدال اهمیت دارد. مصرف همزمان غذاهای هضمنشده با غذای جدید مضر است و پرخوری، بهویژه با غذاهای ناسالم، آسیبرسان است.
در زمستان غذاهای کمارزش مانند حبوبات کافی نیستند و باید مواد غذایی مغذیتر مصرف شود، در حالی که در تابستان غذاها سبکتر و خنکتر باشند. میزان غذا باید متناسب با عادت و قدرت فرد تعیین شود و شخص سالم باید به اندازهای بخورد که احساس سنگینی نکند. اگر پس از غذا، نبض قوی شود و تنفس کوتاه گردد، نشاندهنده زیادهروی در مصرف است. برای کسانی که نمیتوانند مقدار زیادی غذا را هضم کنند، بهتر است دفعات غذا را بیشتر و حجم هر وعده را کاهش دهند.
آداب غذا خوردن شامل توجه به نوع غذا و مزاج فرد و سرزمین است. غذایی که فرد به آن عادت دارد، حتی با وجود اندکی ضرر، معمولاً مفیدتر از غذای ناشناخته است. نوشیدن آب همراه غذا یا بلافاصله بعد از آن مضر است. افراد مسن باید بدانند که قدرت معده کاهش یافته و مصرف غذا به همان میزان و نوع گذشته باعث تبدیل آن به مواد زائد میشود، بنابراین بهتر است مقدار غذا کاهش یابد. مصرف چربی زیاد موجب تنبلی و کاهش اشتها میشود.
این توصیهها نشان میدهد که تغذیه صحیح نه تنها برای سلامت جسم، بلکه برای تنظیم انرژی و عملکرد بدن اهمیت حیاتی دارد و رعایت اعتدال و تناسب غذایی از دیدگاه حکمای گذشته همچنان کاربردی و مؤثر است.